کاربرد ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش، مجاز یا غیر مجاز؟

استفاده از دستیارها و ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش، به بخشی جدایی‌ناپذیر از فرایند پژوهش تبدیل شده است. اما استفاده نابجا یا بدون شفاف‌سازی می‌تواند باعث عدم پذیرش مقاله، ریترکت مقاله حتی بعد چاپ، تخلف پژوهشی یا سرقت علمی شود.  بنابراین لازم است مرزهای استفاده مجاز و غیرمجاز از ابزازها و دستیارهای هوش مصنوعی را بشناسیم.

کاربرد ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش، مجاز یا غیر مجاز؟

کاربردهای مجاز در استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی باید را رعایت اصول اخلاقی پژوهش همراه باشد. دستیارها و ابزارهای هوش مصنوعی برای جمع آوری داده ها، بررسی های اولیه، جمع آوری و خلاصه سازی مطالعات پیشین و ادبیات موضوع، تحلیل داده ها، فرمت بندی و ساختار بندی مقاله ها می تواند استفاده شود. همچنین برخی از ابزارهای هوش مصنوعی می توانند برای ترجمه مورد استفاده قرار گیرند. اما در اغلب موارد، نرم افرارهای بسیار قدرتمند همانند ترنیتین (Turnitin)، استفاده از هوش مصنوعی را تشخیص داده و مجلات از چاپ اینگونه مقالات، خودداری می کنند. برای از بین بردن این مشکل، باید مقاله انسانی سازی یا اصطلاحا انسانیره شود. 

موسسه رادان انگلیش ادیت، پیشرو در ارایه خدمات ویرایش مقاله، ترجمه تخصصی مقالات و متون علمی، بررسی و رفع سرقت ادبی، همچنین انسانی سازی مقاله های نوشته شده با هوش مصنوعی با تخفیف های ویژه برای دانشگاه های طرف قرارداد

باید دقت داشت که در تمام مواردی که از دستیارهای هوش مصنوعی در پژوهش استقاده می شود، پژوهشگر باید خودش، تمام خروجی ها را به دقت بررسی کرده و مسولیت آنها را بپذیرد.

تولید مقاله با استفاده از هوش مصنوعی و بدون پژوهش واقعی، کاملا غیر مجاز بوده و سبب ریجکت مقاله و عواقب بعدی همانند ریترکت مقاله بعد از چاپ خواهد شد. در تمام مواردی که هوش مصنوعی استفاده شده باید به صورت دقیق و شفاف اعلام گردد و پنهان کردن استفاده از هوش مصنوعی گناهی نابخشودنی است. در تمام مواردی که از هوش مصنوعی در پژوهش استفاده شده باشد، افزودن یک جمله شفافیت، مانند جمله زیر، ضروری است.

“AI tools (………………) were used solely for ……………. . All scientific content, analysis, and interpretations were produced by the authors.”

با توجه به گسترش روزافزون کاربرد دستیاران و ابزارهای هوش مصـنوعی در میان دانشجویان، اعضای هیأت علمی و پژوهشگران و نظر به ضرورت آگاهی و پایبنـدی به اصول اخلاق پژوهش در اسـتفاده از این ابزارهـا، ناشران بزرگ مجلات و کتب علمی دنیا همانند الزویر (Elsevier) ، دستورالعمل و همچنین راهنمای استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش را تدوین نموده اند. 

 در سایت الزویر به صراحت قید شده است که هوش مصنوعی به هیچ عنوان نمی تواند نوشتن مقاله را برعهده گرفته و جای نویسنده مقاله قرار گیرد. تمام نویسنده گان باید، تمام ابزارهای هوش مصنوعی را که در فرایند نوشتن (مقاله، کتاب و …) مورد استقاده قرار گرفته را به صورت دقیق قید کنند. این موارد باید در یک بخش ویژه با عنوان  (‘Declaration of Generative AI and AI-assisted technologies in the writing process’) آورده شوند. در مقالات، این بخش باید دقیقا بالای منابع (References) نوشته شود.

می توان از ساختار زیر برای اقرار به استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در نوشتن مقاله، استفاده کرد. این ساختار توسط الزویر توصیه شده است.

During the preparation of this work the author(s) used [NAME TOOL / SERVICE] in order to [REASON]. After using this tool/service, the author(s) reviewed and edited the content as needed and take(s) full responsibility for the content of the publication.

 

پیشنهاد خواندنی: می خواهی بدونی که الزویر چطوری می فهمه که در نوشتن مقاله از هوش مصنوعی استفاده کردی؟ این پیشنهاد جالب رو بخون.

 ترنیتن رایگان است یا پولی؟ تفسیر درصد گزارش هوش مصنوعی

 

با توجه به اهمیت کاربرد ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش، بنیاد ملی علم ایران نیز به دستورالعمل استفاده از ابزارها و دستیارهای هوش مصنوعی در پژوهش را تدوین نموده است.

 

دستورالعمل استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش (مصوب بنیاد ملی علم ایران)

(29/06/1404)

مقدمه

هوش مصنوعی مولد، میتواند ابزار کمکی مفیدی برای پژوهشگران باشد و به تسریع و تسهیل فرایندهای پژوهشی کمک کند. در عین حال استفاده از آن باید با شفافیت، مسئولیت پذیری و رعایت اخلاق علمی همراه باشد. استفاده ناصحیح از این ابزارها میتواند منجر به اشکالاتی همانند سرقت ادبی، انتشار اطلاعات نادرست یا نقض حقوق مالکیت فکری شود.

هدف از تدوین این شیوه نامه که با بررسی موارد مشابه مانند توصیه نامه یونسکو در مورد اخلاق هوش مصنوعی (2021 ) ، راهنمای اتحادیه اروپا برای استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی مولد در پژوهش( 2025) و گزارش شورای تحقیقات جهانی (GRC) با عنوان ابعاد ارزیابی پژوهش مسئولانه (2024) تدوین شده، ایجاد چارچوبی منسجم، شفاف و اخلاقی برای استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در تمامی مراحل پژوهش (پروپوزال، طرح، اجرا، گزارش و داوری) توسط پژوهشگران و داوران همکار با بنیاد ملی علم ایران است.

الف) اصول کلی

رعایت اخلاق علمی: استفاده از هوش مصنوعی نباید منجر به تقلب علمی، سرقت ادبی یا مسائلی از این دست شود.

شفافیت: تمامی موارد استفاده از هوش مصنوعی باید به صورت دقیق در پروپوزال، گزارش و مقالات ذکر شود.

پاسخگویی حقوقی و اخلاقی: استفاده کننده از هوش مصنوعی مسئولیت نهایی محتوا و نتایج آن را بر عهده دارد.

عدم جایگزینی انسان با ماشین: هوش مصنوعی تنها یک ابزار کمکی است و نباید جایگزین خلاقیت، تفکر انتقادی و مسئولیت پژوهشگر شود.

حفظ حریم خصوصی و امنیت داده ها: استفاده از هوش مصنوعی نباید منجر به افشای اطلاعات شخصی، محرمانه یا دادههای حساس شود.

ب) توصیه های عملیاتی برای پژوهشگران

استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در مراحل مختلف پژوهش بلامانع است، به شرطی که:

منبع استفاده از ابزار به صورت مشخص ذکر شود (نام ابزار، نسخه، تاریخ استفاده).

خروجی های دریافت شده از طریق هوش مصنوعی قبل از استفاده باید مورد بازنگری، اعتبارسنجی و تأیید علمی قرار گیرد.

از ابزارهایی استفاده شود که از لحاظ امنیتی و حریم خصوصی، قابل اعتماد باشند.

در صورت استفاده از هوش مصنوعی به عنوان ابزار کمکی، عنوان شود که «این بخش با کمک ابزار X تولید شده است.»

در پروپوزال های پژوهشی پژوهشگران موظفند:

در صورت برنامه ریزی برای استفاده از هوش مصنوعی در طرح اصلی، این موضوع را در بخش روش شناسی اعلام کنند.

دلایل استفاده از هوش مصنوعی، مزایای آن و نحوه مدیریت ریسک های احتمالی را شرح دهند.

در گزارش های پژوهشی استفاده از هوش مصنوعی در:

تولید متن: باید مشخص شود.

تولید تصویر یا نمودار: باید منبع و نحوه تولید ذکر شود.

تحلیل داده: باید روش استفاده و اعتبار آن شرح داده شود.

ج) موارد منع استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی

در زمینه تولید محتوا:

استفاده مستقیم از خروجی های هوش مصنوعی بدون بازنگری و اعتبارسنجی.

استفاده از هوش مصنوعی برای تولید بخش های کلیدی پژوهش (مانند تولید داده های اصلی ،یافته ها، بحث و نتیجه گیری) بدون مشارکت واقعی پژوهشگر.

استفاده از هوش مصنوعی به جای نقل قول یا استناد به منبع (سرقت ادبی مخفی).

استفاده از هوش مصنوعی برای تولید منبع یا استناد غیر واقعی.

در زمینه تحلیل داده:

استناد به نتایج تحلیل دادههای هوش مصنوعی بدون اعتبارسنجی و تأیید علمی.

استفاده از هوش مصنوعی در اجرای آزمون های آماری بدون دانش کافی از نحوه محاسبه و محدودیت های آن.

استفاده از هوش مصنوعی برای دستکاری داده های اصلی یا تولید دادههای ساختگی.

در زمینه تولید تصویر یا نمودار:

استفاده از تصاویر تولیدی هوش مصنوعی در بخشهای تحقیقاتی اصلی بدون ذکر منبع.

استفاده از تصاویر تولیدی هوش مصنوعی به عنوان نتیجه نهایی یک آزمایش یا مشاهده واقعی.

استفاده از تصاویر تولیدی هوش مصنوعی به شکلی که موجب گمراهی خواننده شود.

در زمینه حریم خصوصی و امنیت:

وارد کردن داده های شخصی، محرمانه یا حساس به ابزارهای هوش مصنوعی آنلاین.

استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی بدون اطمینان از رعایت مقررات حفظ حریم خصوصی.

استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی که تحت نظارت قانونی نیستند یا مقررات داخلی را نقض میکنند.

د)مسئولیت پژوهشگر در استفاده از هوش مصنوعی 

استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی به عنوان یک ابزار کمکی در پژوهش، همواره باید تحت نظارت و مسئولیت کامل پژوهشگر قرار گیرد. بنابراین:

پژوهشگر مسئول نهایی محتواست: حتی اگر محتوایی با کمک هوش مصنوعی تولید شده باشد، پژوهشگر مسئول صحت علمی، دقت، منطبق بودن با اخلاق پژوهش و سازگاری با اهداف پروژه است.

عدم انتقال مسئولیت به ماشین: هوش مصنوعی قادر به درک مفاهیم عمیق علمی، اخلاقی یا اجتماعی نیست.

بنابراین تصمیم گیری نهایی و تفسیر نتایج، باید به عهده پژوهشگر باشد.

پاسخگویی در برابر نهاد حامی: در صورت وجود هرگونه نقض اخلاقی، اشتباه علمی یا مشکل حقوقی ناشی از استفاده از هوش مصنوعی، پژوهشگر مسئول اصلی خواهد بود.

آگاهی از محدودیتهای ابزارها: پژوهشگران موظفند با محدودیتهای ابزارهای هوش مصنوعی (مانند احتمال خطای اطلاعاتی، سوگیری، عدم قابلیت اعتماد در منابع) آشنا باشند و از آنها با دقت استفاده کنند.

ه) توصیه های عملیاتی برای داوران/ ناظران، مسئولیت داوران/ ناظران:

استفاده از هوش مصنوعی در متن پروپوزال و نیز گزارش ها را بررسی کرده و در صورت عدم اعلام آن ،اظهارنظر کنند.

اطمینان حاصل کنند که استفاده از هوش مصنوعی منجر به نقض اخلاق علمی نشده است.

در صورت تردید در معتبر بودن محتوای تولیدی توسط هوش مصنوعی، درخواست منبع یا بازنگری اضافی دهند.

از اعمال تعصب نسبت به استفاده از هوش مصنوعی خودداری کنند، به شرطی که استفاده صحیح و متعهدانه باشد.

موارد منع استفاده از هوش مصنوعی در زمینه داوری/ نظارت:

بارگذاری متن کامل پروپوزال یا گزارش طرح در سامانه های هوش مصنوعی.

استفاده از هوش مصنوعی به جای داوری/ نظارت علمی و تخصصی.

اعتماد کامل به نظرات یا تحلیل های ارائه شده توسط هوش مصنوعی در مورد کیفیت پژوهش.

استفاده از هوش مصنوعی برای ارزیابی اخلاقی یا نوآوری پژوهش بدون بررسی انسانی.

ی) نحوه ارجاع و ذکر استفاده از هوش مصنوعی در پروپوزال ها و گزارش های پژوهشی

 نحوه ذکر استفاده از هوش مصنوعی در پروپوزال و گزارش پژوهش:

    بخش روششناسی: نحوه استفاده از هوش مصنوعی در جمعآوری داده، تحلیل، طراحی ابزارها یا نگارش متون باید توضیح داده شود.

    بخش اخلاق پژوهش: باید ذکر شود که استفاده از هوش مصنوعی مطابق با اصول اخلاقی و این شیوهنامه بوده و موارد مربوط به حریم خصوصی و دادههای حساس، رعایت شده است.

      نحوه ارجاع در متن:

در صورت استفاده از هوش مصنوعی به عنوان ابزار کمکی، باید در متن به صورت زیر ارجاع داده شود:

    این بخش/تصویر/… با کمک ابزار ]نام ابزار[ در تاریخ ]تاریخ استفاده[ تولید شده است.

مثال: این مقدمه با کمک ابزار ^ChatGPT نسخه 4 در تاریخ 10 اردیبهشت 1403 تولید شده و سپس توسط پژوهشگر، بازنگری و تکمیل گردید.

     در صورت استفاده از تصاویر یا نمودارهای تولیدی توسط هوش مصنوعی، باید در بالای شکل یا در عنوان آن ذکر شود: تصویر فوق با استفاده از ابزار ^{Midjourney v5} تولید شده است.

نحوه ذکر در فهرست منابع:

در صورت لزوم، میتوان در پایان گزارش یا پروپوزال بخشی با عنوان «ابزارهای مورد استفاده از هوش مصنوعی» اضافه کرد:

OpenAI. (2023). ChatGPT [Version 4]. https://chat.openai.com

Dev, S., et al. (2023). Midjourney v5.

توضیح تکمیلی: در تدوین این دستورالعمل، از Qwen  به عنوان ابزار کمکی به منظور بهبود ساختار منطقی ،زبانی و روایی متن استفاده شده است. با این حال، کلیه محتوای نهایی این سند پس از بازبینی، اصلاحات لازم، توسط بنیاد ملی علم ایران مورد تأیید قرار گرفته است.

 این دستورالعمل در تاریخ   (29/06/1404) به تصویب شورای علمی  بنیاد ملی علم ایران رسید و مقرر شد پس از شش ماه، مورد بازبینی قرار گیرد.

راهنمای استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش (مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری)

 با توجه به گسترش استفاده از هوش مصنوعی در فعالیت های مختلف پژوهشی از نوشتن پروپوزال تا نوشتن مقاله، پایان نامه و کتاب، به منظور کاربرد مجاز، دقیق و صحیح از ابزارهای هوش مصنوعی و همچنین رعایت اصول اخلاقی پژوهش، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ، یک راهنمای کامل تهیه نموده  و در اختیار دانشجویان، اسایتد و پژوهشگران قرار داده است.

رعایت تمامی بخش های این راهنما، خصوصا، موارد زیر برای واحدهای پژوهشـی، اعضای هیأت علمی، پژوهشگران و دانشجویان الزامی است.

الزامات اخلاقی در استفاده از دستیارهای هوش مصنوعی در پژوهش

مصادیق استفاده مجاز از ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش

مصادیق استفاده غیرمجاز از ابزارهاو دستیارهای هوش مصنوعی در پژوهش

الزامات استناد و ارجاع به استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش

سیاست ناشران درباره استفاده از هوش مصنوعی در فرایند داوری مجلات علمی

سیاست های ناشران برای ویراستاران علمی مجلات در استفاده از هوش مصنوعی

استانداردهای استفاده از ابزارها و دستیارهای هوش مصنوعی در پژوهش حوزه های مختلف علوم

فرایندهای نظارتی و ارزیابی تخلفات استفاده از ابزارها و دستیارهای هوش مصنوعی در پژوهش

موسسه رادان انگلیش ادیت، پیشرو در ارایه خدمات

 انسانی سازی مقاله های نوشته شده با هوش مصنوعی با تخفیف های ویژه برای دانشگاه های طرف قرارداد